Qoraqalpogʻiston Respublikasining investitsiyaviy muhiti

Enlawyer yuridik firmasi’ning boshqaruvchi sherigi Damir Amanbayev Qoraqalpogʻiston Respublikasining (Oʻzbekiston Respublikasi) investitsion salohiyati va investitsiyaviy muhiti bilan bogʻliq xorijiy investorning asosiy savollariga javob berdi.

• Qaysi tadbirkorlik yo‘nalishlarini alohida ta’kidlash mumkin?

Qoraqalpogʻiston Respublikasi — Oʻzbekiston Respublikasining shimoli-gʻarbida joylashgan respublika boʻlib, boy va yetarlicha baholanmagan tadbirkorlik salohiyatiga ega, nisbatan kam oʻrganilgan hudud hisoblanadi. Taʼkidlash joizki, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Oʻzbekiston hududining qariyb 40 foizini egallaydi. Uning maʼmuriy markazi — Nukus shahri. Mintaqa shimolda Qozogʻiston, gʻarbda esa Turkmaniston bilan chegaradosh boʻlib, bu uni transchegaraviy savdo uchun strategik ahamiyatga ega hududga aylantiradi. Oʻziga xos geografik, ekologik va madaniy joylashuvi tufayli, mintaqa uzoqni koʻra oladigan investorlar va tadbirkorlar uchun turli sohalarda keng imkoniyatlar yaratadi.

Aral dengizi ekologik falokati bilan bogʻliq tarixiy qiyinchiliklarga qaramay, bugungi kunda Qoraqalpogʻiston davlat dasturlari hamda xalqaro tashkilotlar qoʻllab-quvvatlovi asosida faol transformatsiya bosqichini boshdan kechirmoqda.

• Tadbirkorlikning asosiy yo‘nalishlari quyidagilardan iborat:

1. Qishloq xo‘jaligi va agrobiznes

Qishloq xo‘jaligi Qoraqalpog‘iston iqtisodiyotining asosiy tarmoqlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Qurg‘oqchil iqlimga qaramay, zamonaviy sug‘orish texnologiyalari va sho‘rga chidamli ekinlar rentabellik uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Istiqbolli yo‘nalishlar quyidagilar:

• tomchilatib sug‘orish tizimlari;
• sho‘rga chidamli ekinlarni yetishtirish: shirinmiya (lakritsa), saflor, sorgo;
• mavsumdan tashqari sabzavot va ko‘katlar yetishtirishga mo‘ljallangan issiqxona xo‘jaliklari;
• chorvachilik, ayniqsa tuyachilik va qorako‘l qo‘ylarini boqish.

2. Yashil iqtisodiyot va ekoloyihalar

Ekologik falokat oqibatlari Qoraqalpog‘istonni atrof-muhitni tiklashga qaratilgan loyihalar uchun ustuvor hududga aylantirdi. Bu esa ekoservislar va barqaror rivojlanish sohasida biznes imkoniyatlarini yaratadi. Istiqbolli yo‘nalishlar:

• o‘rmonlarni tiklash (masalan, saksovul yoki boshqa sho‘rga chidamli daraxt turlarini ekish) va uglerod kreditlariga chiqish;
• ekologik turizm: cho‘l marshrutlari, Muynoq (Aral dengizining sobiq port shahri)ga sayohatlar, Ustyurt platosida yovvoyi tabiatni kuzatish;
• tuproq rekultivatsiyasi va bio-kompostlash.

Bunday loyihalar Jahon banki, BMT Taraqqiyot Dasturi (UNDP) va Yashil iqlim jamg‘armasi grantlariga da’vogarlik qilishi mumkin.

3. Qayta ishlash va qo‘shimcha qiymat yaratish

Asosiy muammolardan biri xomashyoni qayta ishlamasdan eksport qilishdir. Qo‘shimcha qiymatga ega ishlab chiqarishlarni yo‘lga qo‘yish rentabellikni oshiradi va yangi ish o‘rinlari yaratadi. Quyidagi biznes g‘oyalarini ko‘rib chiqish mumkin: 1. shirinmiya, paxta yog‘i va kunjutni qayta ishlash bo‘yicha mini-zavodlar; 2. tuya sutidan tayyorlanadigan mahsulotlar: quruq sut, kefir, kosmetika; 3. eksport uchun quritilgan sabzavot va mevalar; 4. mahalliy xomashyo asosida yem va organik o‘g‘itlar ishlab chiqarish.

• Bugungi kunda ushbu mintaqada qaysi yirik (jumladan, xalqaro) kompaniyalar faoliyat yuritmoqda?

Mintaqada energetika va “yashil” loyihalar rivojlanishi munosabati bilan mamlakat hukumati xorijiy investorlar loyihalarini jalb etish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlarni olib bormoqda. Hozirgi vaqtda mintaqadagi istiqbolli loyihalar qatoriga quyidagilar kiradi: 1. Sany Renewable (Xitoy) — Qoraqalpog‘istonning Qo‘ng‘irot tumanida quvvati 1 GVt bo‘lgan yirik shamol elektr stansiyasini ishga tushirmoqda. Kompaniya shuningdek, Qo‘ng‘irot hududida yiliga 1 000 MVtgacha bo‘lgan quvvatda minoralar va parraklar ishlab chiqarishni mahalliylashtirishni rejalashtirmoqda. 2. ACWA Power (Saudiya Arabistoni) — YTTB (EBRD) tenderida g‘olib bo‘lib, Qoraqalpog‘istonning Beruniy va Qorao‘zak tumanlarida 200 MVt shamol elektr stansiyasi hamda 100 MVt/soat quvvatga ega energiya saqlash tizimini qurishni rejalashtirmoqda. Loyihaning umumiy qiymati — 250 mln AQSh dollari. 3. Masdar (Abu-Dabi, BAA) — 200 MVtlik loyihalar bo‘yicha tenderda zaxira ijrochi sifatida ishtirok etmoqda.

• Sizningcha, Qoraqalpog‘istonda turizmni rivojlantirish salohiyati bormi?

Qoraqalpog‘iston boy madaniy va tarixiy merosga ega bo‘lsa-da, amalda turistik infratuzilma yetarli darajada rivojlanmagan. Bu esa noyob turistik mahsulotlar yaratish uchun keng imkoniyatlar ochadi. Jumladan, Qoraqalpog‘iston va Xorazm hududida Markaziy Osiyodagi eng ta’sirchan arxeologik majmualardan biri — qadimiy qal’alar tizimi, “Ellikqal’a” (Ellik qal’a) joylashgan. Ushbu yodgorliklar zardushtiylik va kushonlar davridan tortib, ilk islomiy davrgacha bo‘lgan ming yillik tarixni aks ettiradi.

Shuningdek, Nukus shahridagi I.V. Savitskiy nomidagi Qoraqalpoq davlat san’at muzeyi xalqaro miqyosdagi diqqatga sazovor maskanga aylangan bo‘lib, dunyoning turli burchaklaridan sayyohlarni jalb etmoqda:

• 90 000 dan ortiq eksponat;
• The Guardian va Le Monde talqiniga ko‘ra, “Dunyoning 100 ta noyob muzeyi” ro‘yxatiga kiritilgan;
• Savitskiy muzeyi ko‘pincha “Cho‘ldagi Luvr” deb ataladi va dunyodagi eng noodatiy turistik yo‘nalishlardan biri sifatida e’tirof etiladi.

Bu yerda amalga oshirish mumkin bo‘lgan istiqbolli loyihalar qatoriga quyidagilar kiradi:

- an’anaviy mahalliy uslubdagi eko-mehmonxonalar va mehmon uylari;

- Qoraqalpog‘iston va qo‘shni Xorazm hududidagi qadimiy qal’alarga ekskursiyalar tashkil etish;

- sarguzasht turizmi: cho‘l safari, kemping, qushlarni kuzatish;

- madaniy festivallar, mahalliy oshxona, musiqa va hunarmandchilikni targ‘ib qilish.

Nukus shahridagi Savitskiy muzeyi madaniy turizm uchun muhim markaz bo‘lib, mintaqaviy sayyohlik yo‘nalishlari uchun boshlang‘ich nuqta hisoblanadi.

• Ushbu yo‘nalishda mintaqa darajasida va umuman O‘zbekiston miqyosida qanday ishlar amalga oshirilmoqda?

1. Mamlakat hukumati darajasida.

• (Qoraqalpog‘iston va qadimgi Xorazmning madaniy-tarixiy merosi)

1.1. Davlat strategiyalari.

“O‘zbekiston — 2030” milliy strategiyasi doirasida turizm iqtisodiy o‘sishning asosiy drayverlaridan biri sifatida belgilangan. Qoraqalpog‘iston turizmni rivojlantirish bo‘yicha Davlat dasturiga, xususan quyidagi yo‘nalishlar bo‘yicha kiritilgan:

• ekoturizm (Ustyurt ekotizimlari va qurigan Orol hududi);
• etnoturizm (qoraqalpoq xalqining turmush tarzi, yurtalar).

1.2. Investitsiyalarni qo‘llab-quvvatlash.

Turizm sohasidagi investorlar uchun soliq va viza imtiyozlari e’lon qilingan;

mehmon uylari, infratuzilma va kadrlar tayyorlashni rivojlantirish uchun grantlar va subsidiyalar ajratilmoqda;

O‘zbekiston Respublikasining Turizmni rivojlantirish davlat qo‘mitasi faol ishtirok etmoqda.

2. Mintaqaviy darajada.

2.1. Turistik infratuzilmani rivojlantirish.

• Ellikqal’a qal’alari, Sudochye ko‘li va Ustyurt platosiga olib boruvchi yo‘llar qurildi va rekonstruksiya qilindi;
• Ayazqal’a, Tuproqqal’a atrofida va sobiq Orol dengizi qirg‘oqlarida yurtali turistik lagerlar tashkil etildi;
• axborot stendlari, marshrutlar, QR-gidlar va sayyohlarni kuzatib borish punktlari o‘rnatildi.

2.2. Eko va etnoturizm loyihalari.

UNDP va boshqa xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda quyidagi loyihalar amalga oshirilmoqda:

• “Orolni tiklash” — ekologik falokat hududida ekoturizmni rivojlantirish;
• “Orol — umid ramzi” — sobiq dengiz tubi bo‘ylab piyoda va jeep-turlarni targ‘ib qilish;
• qishloq jamoalarida mehmon uylarini rivojlantirish, bunda sayyohlar oilalarda yashab, to‘qimachilik, taom tayyorlash va an’anaviy marosimlarda ishtirok etishlari mumkin.

2.3. Festival va madaniy tadbirlar.

Muntazam ravishda quyidagi tadbirlar o‘tkazilmoqda:

• Orol madaniy sammiti — san’at, madaniyat, dizayn va ilm-fan orqali Orolbo‘yi hududini ijtimoiy va ekologik jihatdan rivojlantirishga qaratilgan loyiha;
• “Orol–2024” festivali — Orol bo‘yida o‘tkaziladigan etnoekologik festival;
• Nukus va Muynoq shaharlarida turizm haftaliklari, hunarmandchilik yarmarkalari;
• “Stixiya” festivali (Muynoq) — elektron musiqa, san’at va ilm-fan festivali.

2.4. Xalqaro aloqalar va sayyohlik oqimi.

2019 yildan boshlab O‘zbekiston Yevropa mamlakatlari, Yaponiya, Janubiy Koreya va bir qator MDH davlatlari fuqarolari uchun 90 dan ortiq mamlakat bilan vizasiz rejim joriy etdi;

Qoraqalpog‘iston xalqaro turizm ko‘rgazmalarida namoyish etilmoqda: ITB Berlin, MITT Moskva, TITE Yaponiya;

Buyuk Ipak yo‘li hududlarida Qozog‘iston va Turkmaniston bilan qo‘shma transchegaraviy turistik marshrutlar bo‘yicha loyihalar amalga oshirilmoqda.

Qoraqalpog‘iston postsovet hududidagi unutilgan mintaqadan dunyoning turli burchaklaridan kelayotgan sayyohlar, tarixchilar va ekologlar uchun noyob diqqat markaziga aylanib bormoqda. Davlat rahbari tomonidan ko‘rsatilayotgan qo‘llab-quvvatlash, madaniy merosga bo‘lgan xalqaro qiziqish va tashabbuslarning tobora ortib borayotgani mintaqaning Markaziy Osiyo turizm xaritasida muhim o‘rin egallashiga mustahkam zamin yaratmoqda.

Damir Amanbaev
Boshqaruvchi sherik